Kanada'ya AB ortak üyelik sinyali, Ceta'nın ötesi masada

Kanada ve Avrupa Birliği, savunmadan yapay zekâya, araştırmadan tedarik zincirlerine uzanan bir işbirliğini derinleştirmeyi tartışıyor. AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Kanada'nın "AB'nin ilk ortak üyesi" olabileceğini söyledi; Kanada Başbakanı Mark Carney öneriyi "gelecek için ittifak" olarak karşıladı ve "derin işbirliği" yoluyla "kolektif dayanıklılık" kurulması çağrısı yaptı. Karşılıklı açıklamalar olumlu karşılansa da ortada imzalanmış bir metin, açıklanmış bir müzakere yetkisi ya da takvim bulunmuyor.

AB ortak üyelik statüsü neden hukuken yok?

AB, ortak üyelik diye bir statüyü kurucu anlaşmalarında tanımlamıyor. Böyle bir statünün yaratılması anlaşma değişikliği gerektiriyor; üye devletlerin ise bunu gündemine almak istemediği belirtiliyor. AB'nin Ukrayna, Moldova ve Gürcistan ile imzaladığı ve "ortaklık anlaşması" olarak adlandırılan metinler farklı bir kulvarda duruyor: Bunlar tam üyeliğe giden basamaklar olarak tasarlandı. Kanada için tam üyelik perspektifi bulunmuyor, çünkü ülke coğrafi olarak Avrupa'da değil.

İlgili: Kanada'nın petrol kenti Alberta'da bağımsızlık oylaması: Maliyet tahmini 400 milyar dolar

Blokta uzun süredir tartışılan ara modeller hâlihazırda işliyor. Avrupa Ekonomik Alanı ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği içindeki Norveç, İzlanda ve İsviçre tek pazara erişiyor; karşılığında AB kurallarını Brüksel'de oy hakkı olmadan benimsiyor. Siyasi düzlemde Jacques Delors döneminden bu yana konuşulan "ikinci çevre" fikri, çekirdek üyelerin çevresinde ortak değerler, serbest ticaret ve güvenlik işbirliğiyle bağlı bir dış halka öngörüyor. Emmanuel Macron'un Avrupa Siyasi Topluluğu bu yaklaşımın varyantlarından biri; Almanya Başbakanı Friedrich Merz'in Ukrayna için gündeme getirdiği "ortak üye" statüsü ise aynı tartışmanın yeni bir başlığı olarak görülüyor.

Kanada'yı AB'ye yaklaştıran etken ne oldu?

Ottawa'nın arayışının ardında Washington'ın politikaları var. ABD Başkanı Donald Trump'ın süregelen tarife tehditleri, tırmanan ticaret savaşı, Kanada'yı "51. eyalet" olarak anan söylemi ve Ontario Gölü'nün adının değiştirilmesi tartışması Kanada'yı ilişkilerini çeşitlendirmeye yöneltti. Trump, olası ortaklığı "gülünç" buldu ve ek tarife tehdidinde bulundu. AB açısından Kanada ise kritik mineraller ve nadir toprak elementleri bakımından zengin, istikrarlı bir ortak olarak öne çıkıyor; iki taraf arasında Ceta serbest ticaret anlaşması zaten yürürlükte. Kanada'nın ortaklığa açık ilgisi, İzlanda'nın katılım müzakerelerini ilerletmeyi reddetmesinin ardından blok için olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Uzmanlar hangi modelleri öneriyor?

Tartışmaya katılan isimler farklı çerçeveler öneriyor. Fabian Zuleeg'in değerlendirmesine göre tek pazar erişimini bir kenara bırakıp savunma, tedarik zincirleri ve Horizon ile Erasmus+ gibi AB programlarında somut işbirliğine odaklanan "entegre bir ortaklık" kurulabilir. AB hukuku profesörü Alberto Alemanno ise gerçekçi bir çözümün Ceta'nın ötesine geçmesi ve AB-İsviçre ilişkisine benzer, taraflara özel bir çerçeveye yaklaşması gerektiğini söylüyor. Alemanno'ya göre böyle bir statünün asıl önemi, AB'yi diğer demokrasilerin ittifak kurduğu bir merkeze dönüştürebilmesi. Vizesiz çalışma hakkı, ortak askeri tedarik ya da Kanada'nın AB düzenleyici komitelerinde sandalye sahibi olması ise şu aşamada yalnızca olasılık olarak konuşuluyor.

İngiltere bu tabloda nerede?

Tartışma, Brexit sonrası ilişkilerini yeniden kurmaya çalışan İngiltere'de de izleniyor. Institute for Government'tan Jill Rutter, AB'nin jeopolitik baskı altında kurumsal hayal gücü göstermeye istekli olduğunu ortaya koymasını önemli buluyor. UK in a Changing Europe'dan Joël Reland ise teklifin muğlaklığının İngiltere açısından umut verici görünebileceğini, ancak Kanada'nın tek pazar kurallarına dokunmadan derin işbirliği istediğini hatırlatıyor. İngiltere'nin temel sorunu bu pazarın dışında kalmış olması; Kanada'ya tanınacak bir modelin İngiltere için otomatik olarak işlemesi beklenmiyor.