ABD'de seçim öncesi veri merkezi tartışması: 16 eyalette yasak girişimi

Yapay zekâ patlamasının motoru olan veri merkezleri, ABD'de 3 Kasım'da yapılacak ara seçimlerin en tartışmalı gündem maddelerinden biri hâline geldi. BBC'nin derlediği verilere göre, Cumhuriyetçi ve Demokrat siyasetçiler tesislerin yaygınlaşmasına karşı ortak tavır alırken, Başkan Donald Trump tepkiyi bir "hastalıklı komplo" olarak nitelendirdi.

Veri merkezleri; web aramalarından e-postalara, çevrim içi bankacılıktan ChatGPT ve Claude gibi yapay zekâ hizmetlerine kadar dijital yaşamın altyapısını oluşturan dev depo benzeri binalar. Ancak büyüme hızı, tükettikleri elektrik ve çevresel etkileri dünya genelinde kamuoyu tepkisini büyütüyor.

İlgili: Ethereum'da AI ajanlar Glamsterdam fork'unu kurtarmaya çalışıyor: Son durum

Kaç veri merkezi var, nerede yoğunlaşıyor?

Veri merkezlerinin sayısını izleyen Data Center Map'in verilerine göre dünyada şu anda yaklaşık 12.250 veri merkezi bulunuyor. 2021'de bu sayı yaklaşık 8.000'di. En yoğun kütle ABD'de: ülkede 4.767 tesis var; onu Birleşik Krallık ve Almanya'nın öncülük ettiği Avrupa izliyor. Ancak gerçek kapasitede ABD'nin farkı çok daha büyük; Çin ikinci sırada, Avrupa oldukça geride. Bazı uzmanlar, bu açığın büyümeye devam etmesi hâlinde Avrupa'nın yapay zekâ ekonomisinin getireceği faydaları kaçırma riski taşıdığı uyarısında bulunuyor.

Tesisten kasıta kadar uzanan boyut yelpazesinin en büyük halkası, Çin Telecom'un İç Moğolistan'daki Hohhot tesisinde yer alıyor; yaklaşık bir milyon metrekarelik alana yayılan tesis yaklaşık 140 futbol sahasına denk. Daha büyükleri ise yapım aşamasında: xAI'in Colossus 2 tesisi, chatbot Grok'un eğitimi için yüz binlerce Nvidia yongasını barındıracak ve 41 metan gaz türbiniyle desteklenecek. Aktivistler bu durumun yerel hava kirliliğini "belirgin biçimde artırabileceğini" savunurken, yerel düzenleyiciler türbinlerin hava kalitesi standartlarını karşılayacağını belirtiyor.

Tüketim neden bu kadar büyük itiraz yaratıyor?

Veri merkezlerinin dünya genelinde Fransa'nın tamamından daha fazla elektrik tükettiği tahmin ediliyor. Soğutma için büyük miktarda su kullanılması bazı uzmanlara göre su kıtlığı riski oluştururken, artan enerji açlığı karbon emisyonlarını yükseltiyor ve yerel şebekeler üzerindeki baskıyla enerji fiyatlarını yukarı itebiliyor. Gürültü ve işgal ettikleri alan da şikâyet konuları arasında.

Tepkinin siyasi karşılığı da net: ABD'de 16 eyalet yeni tesislerin kurulmasını yasaklayan ya da geçici olarak durduran yasa tasarısı gündeme getirdi. ABD dışında Meksika, Fransa, Endonezya ve Birleşik Krallık'ta da muhalefet gelişti.

Destekçiler ne diyor?

Yanıt savunucularından geliyor: veri merkezlerinin ulusal güvenlik ve yapay zekâ gelişimi için kritik olduğu, yatırım çektiği, vergi geliri ürettiği ve inşaat gibi alanlarda istihdam yarattığı vurgulanıyor. Brookings Center'ın son raporu da yerel iş yaratılmasını doğruluyor, ancak sektör temsilcilerinin iddia ettiğinden daha az istihdam oluştuğuna dikkat çekiyor. Rapora göre Amazon ve Microsoft gibi teknoloji devlerinin işlettiği dev "hyperscale" tesislerin istihdam etkisi, yerel varlığı olmayan müşterilere alan kiralayan "colocation" tesislerinden belirgin biçimde daha yüksek.

Bu arada yaygınlaşma hızı sürüyor: Teknoloji sektörünün bu yıl yapay zekâ altyapısına toplam 765 milyar dolar harcaması, gelecek yıl ise bu tutarın 1 trilyon doları aşması bekleniyor. Çevresel kaygıların büyümesiyle sektör uzayda ya da Ay'da güneş enerjisiyle çalışan veri merkezleri gibi alternatifleri değerlendiriyor; bir görüşe göre yapay zekâ işlemlerinin bir bölümü zamanla bilgisayarlarımız ve akıllı telefonlarımızın donanımına kayarak dev tesislere olan ihtiyacı azaltabilir.