Bolivya doğalgaz krizi: rezerv tükendi, enflasyon hızlandı

Bolivya doğalgaz krizi derinleşirken hükümet, büyüyen döviz ve bütçe açığını kapatmak için aralık ayında yakıt sübvansiyonlarını kesti. Kesinti, zayıf kesimler için ek destek öngörülmeden uygulanınca sokaklara taşındı; protestocular Cumhurbaşkanı Rodrigo Paz'ın istifasını istedi. Hükümet aynı dönemde devlet hidrokarbon şirketinin odağını arama, çıkarma ve rafineriye kaydıracağını duyurdu.

Temmuz ayında IMF'den alınan 1,9 milyar dolarlık kredi ise ağırlıklı olarak borç servisini karşılamaya ve rezervleri güçlendirmeye gitti; kaynaktaki değerlendirmeye göre ekonomik çeşitlendirmeye katkısı sınırlı kaldı.

İlgili: İngiltere'de motorin litre fiyatı 2 sterli aştı: Hayır kurumları zarar ediyor

Rezervler neden tükendi?

Ülkenin hidrokarbon sektörü 2006'da devlet kontrolüne alındı ve yabancı şirketlerle sözleşmeler yeniden müzakere edildi. Küresel yakıt fiyatlarının yüksek olduğu bu dönem, Amerika kıtasının en yoksul ülkelerinden birine büyük bir gelir akışı sağladı: GSYH büyüdü, sosyal programlar genişledi ve yoksulluk oranı yarıya indi.

Ancak 2014'te emtia fiyatlarının çökmesi ve rezervlerin azalmasıyla tablo tersine döndü. Kaynaktaki tahminler Bolivya'nın 2030'a doğru net doğalgaz ithalatçısı hâline geleceğine işaret ediyor. Yeni saha keşfedilmemesi, maliyetli sübvansiyonlar ve sermaye kaçışı ekonomiyi sert biçimde sarstı; bir dönem bölgenin en düşük enflasyonuna sahip ülkede fiyat artışları hızlandı.

Sübvansiyon ve sabit kur ithalatı ucuzlattı

Ardışık hükümetler gaz gelirlerini sanayileşmeye ya da katma değerli ihracata yöneltmek yerine kamu harcamalarına, yakıt sübvansiyonlarına ve dolara sabitlenen kur rejimine aktardı. Sabit kur ithal ürünleri ucuzlatarak tüketiciye kısa vadede rahatlama sağladı ama yerli üretimi ithalata bağımlı hâle getirdi. Ucuz dolar aynı zamanda kayıt dışı istihdamı büyüttü; bu oran 2024'te yüzde 84 ile Latin Amerika'nın en yüksek seviyesine çıktı.

Kur rejimi bu yıl sona erdirildi. Yine de dolar kıtlığı ve paralel kur, sanayi yatırımlarını baskılamayı sürdürüyor. Güney Bolivya'da bir ekonomistler birliğinin eski başkanı Luis Fernando Romero, "Muazzam gelir getiren tarihi bir fırsatı değerlendiremedik" diyor.

Katar ve Norveç karşılaştırması

Ekvador Merkez Bankası'nın eski üst yöneticisi Andrés Arauz, belirleyici unsurun devlete ait büyük bir hidrokarbon sektörü olmadığını savunuyor. Arauz'a göre farkı yaratan, özel sektör gelişimi, çeşitlendirme, iç pazar ve yoksullukla mücadelenin bu gelire eşlik edip etmemesi; Bolivya'da bu paralel yatırımlar yapılmadı. Arauz ayrıca sermaye kaçışının genellikle göz ardı edildiğini belirtiyor. Ülke elitlerinin yurt dışında tuttuğu tahmin edilen 10 milyar dolar, GSYH'nin yaklaşık sekizde birine denk; Arauz'a göre bu rakam gerçek tutarın altında.

Cedla'dan hidrokarbon uzmanı Carlos Arze, ucuz ithalatın üretici sektörleri erozyona uğrattığını ve bu alanların Asya rekabetine karşı korunmaya ihtiyaç duyduğunu belirtiyor. Arze'ye göre dolar kıtlığı ve paralel kur ortamında kur üzerine spekülasyon yapmak, meşru iş yapmaktan daha kârlı hâle gelebiliyor. Romero ise yabancı yatırımcıların ülkenin karmaşıklığı, teknolojik engeller ve dolar kıtlığı nedeniyle temkinli kaldığını aktarıyor.

Gaz sonrası cephe: altın ve tarım

Rezervler kururken Bolivya'nın yeni ihracat cephesi altın madenciliği ve agroindustri oluyor. 24 Eylül itibarıyla ons altın 4.312,90 dolar seviyesindeydi; günlük değişim yüzde 1,62 düşüş yönündeydi. Arze, bu yönelimi "doğal kaynak bağımlılığının tekrarlanan hikâyesi" olarak tanımlıyor.

Alternatif model ormandan geliyor

Amazon ovalarında yerli ve köylü topluluklar kuşaklardır açaí, kakao ve Brezilya fıstığı gibi yabani ürünleri topluyor. Ağaç kesimi gerektirmeyen bu biyoekonomi modeli, endüstriyel soya plantasyonları ya da madencilikten farklı olarak geliri doğrudan yerel topluluklara aktarıyor. Biyoekonomi araştırmacısı Vincent Vos, "Yatırdığınız her dolar çok sayıda farklı insana fayda sağlıyor" diyor.

Ekonomistlere göre kaynak bağımlılığından çıkış, çeşitlendirmeye yönelik yatırımların büyüklüğüne bağlı; altın ve tarım da aynı döngüyü sürdürebilir.