J-11 ile RC-135 metrelerce yaklaştı: İki anlatı, tek boşluk

Aralık 2022'de Güney Çin Denizi üzerinde bir ABD RC-135 keşif uçağı ile bir Çin J-11 savaş uçağı metrelerce mesafeye kadar yaklaştı. ABD ordusunun açıklamasına göre bu, güvenli olmayan bir manevraydı; Çin ise aynı olayı ters yönde okuyarak sorumluluğu Amerikan mürettebata yükledi. Hong Kong merkezli South China Morning Post'ta ele alınan temel soru ise şu: İki devletin uçakları insan pilotlardan otonom sistemlere evrilirken, böyle karşılaşmaların yönetilmesine dair ortak bir kural seti hâlâ mevcut değil.

Aynı olay, iki zıt anlatı

ABD ordusu, J-11'in RC-135'e metrelerce yaklaştığını ve manevranın güvenli olmadığını bildirdi. Çin tarafının versiyonunda ise RC-135, tekrarlanan uyarılara rağmen aniden Çin jetine doğru yön değiştirdi. Her iki ülke de olaya ait video kayıtlarını kamuya açtı; ancak hiçbir taraf diğerinin hesabını kabul etmedi. Ortak bir inceleme ya da doğrulama mekanizması devreye girmedi ve Güney Çin Denizi üzerindeki bu karşılaşma, iki karşıt anlatı olarak tarihe geçti.

İlgili: Sumitomo Bakelite Çin'de çip paketleme malzemesi üretimini büyütüyor

Otonom sistemlerde boşluk neden daha riskli

Pilotlu uçaklar arasında yaşanan bir karşılaşmada tepkiyi kokpitteki pilot veriyor; iletişim, manevra ve gerilimi düşürme imkânı mürettebatın elinde. Insansız ya da otonom bir uçakta bu insan payı ortadan kalkıyor: Karar, yazılımın ve önceden tanımlanmış parametrelerin işi oluyor. Değerlendirmede vurgulanan endişe de burada yoğunlaşıyor — bir otonom uçak başka bir ülkenin otonom uçağına yaklaştığında hangi davranış kurallarının geçerli olacağı, kime ulaşılacağı ve sorumluluğun hangi veriyle tespit edileceği bugün tanımlanmış değil.

Olay soruşturması da bu durumda mürettebat ifadesi yerine algoritma verilerine dayanmak zorunda kalabilir. Bu ise iki rakip ülkenin, kanıt paylaşmayı gerektiren bir sürece katılmasını pratikte zorlaştırıyor; çünkü teknik kayıtların yorumu da anlatı çatışmasının bir parçası haline geliyor.

2022 olayının bıraktığı ders

İnsan pilotlu uçaklarla yaşanan Güney Çin Denizi karşılaşması, anlatı çatışmasının teknik değil büyük ölçüde siyasi bir sorun olduğunu gösterdi. Görüntüler kamuya açık olmasına rağmen taraflar aynı kayıtlardan zıt sonuçlar çıkardı. Değerlendirmeye göre insansız sistemlerin yaygınlaşması, bu tür olayları hem daha sık hem daha karmaşık hale getirebilir; çünkü kanıt niteliğindeki veri, mürettebatın beyanıyla değil, karşı tarafın doğrulamayı kabul etmesi gerekmeyen teknik kayıtlarla sınırlı kalacak. ABD ile Çin'in otonom uçak programlarına ilişkin bir zaman çizelgesi ya da yeni bir resmi müzakere, habere yansıyan bilgiler arasında yer almadı.