NWF ve BBB'ye 20,4 milyar sterlin ek kaynak: Gözetimsiz büyüme uyarısı

İngiltere'de devlet destekli yatırım kuruluşlarının sermayesi hızla büyürken, bu kuruluşların birbirinden bağımsız bir denetleme organına sahip olmaması ana tartışma konusu haline geldi. Guardian'da Nils Pratley'in kaleme aldığı köşe yazısı, Ulusal Servet Fonu (NWF) ve İngiliz Ticaret Bankası'na (BBB) tahsis edilen ek kaynakların büyüklüğünün, gözetim düzenlemelerinin gerisinde kaldığını ve Bütçe Sorumluluk Ofisi (OBR) benzeri bir organın artık "zorunlu" göründüğünü savunuyor. Bu iki kuruluş, hükümetin büyüme stratejisinin merkezinde yer alan "kamu finans kuruluşları" — kısaca PuFins — olarak tanımlanıyor.

Rakamlar ne diyor: 20,4 milyar sterlinlik ek tahsis

Tablo somut: NWF, mevcut 27,8 milyar sterlinlik sermayesine önümüzdeki beş yılda 15,4 milyar sterlin ek kaynak alacak. BBB ise 30,6 milyar sterlinlik portföyünün üzerine 5 milyar sterlin daha alacak. Bu kuruluşlar doğrudan ya da üçüncü taraf fonlar üzerinden özel sektör varlıklarına yatırım yapıyor; amaç, vergi mükellefi için kâr üretmek ya da en azından hükümetin borçlanma maliyetiyle eşleşen bir getiri sağlamak.

İlgili: İngiltere'de gelir vergisi eşikleri 2030'a kadar donduruldu: 'Mali sürüklenme' büyüyor

Mali kural değişikliği nasıl geldi?

Bu büyümenin zemini 2024'te atıldı: Eski Maliye Bakanı Rachel Reeves, ilk bütçesinde mali kuralları yeniden yazarak NWF ve BBB'nin şirket kredileri ve payları gibi finansal varlıklarının değerinin kamu borcuna karşı mahsup edilebilmesinin önünü açtı. Savunuculara göre ek borçlanmanın faizinin karşılandığı sürece — köşe yazısı bunu "kritik koşul" olarak nitelendiriyor — bu yöntem stratejik projeleri daha erken ve belki daha ucuza hayata geçirmenin makul bir yolu. Eleştirmenlere göre ise gerçek borçlanma düzeyini gizleyen bir muhasebe düzenlemesi.

CPS raporu: "Finansal hile" ve kanat kısma çağrısı

Sağ eğilimli düşünce kuruluşu Centre for Policy Studies (CPS), geçen hafta yayımladığı raporda tam da bu ikinci okumayı yaptı: Kuruluş, düzenlemeyi Blair dönemine özel finans girişimini andıran bir "finansal hile" olarak niteledi ve PuFins'lerin kanatlarının kısılmasını istedi. Guardian'daki yazıya göre Maliye Bakanı John Healey'nin bu tavsiyeye kulak asması beklenmiyor; her iki kuruluş, özel yatırımı içeriye çekme ("crowding in") ve sermayeyi bölgelere yayma anlayışının merkezinde duruyor. Yazı, bu tür devlet destekli ortak yatırım araçlarının yeni olmadığını da hatırlatıyor: George Osborne döneminde Yeşil Yatırım Bankası kurulmuş, NWF ise kısmen Brexit sonrası ortadan kalkan Avrupa Yatırım Bankası altyapı kredilerinin yerini dolduruyor.

Kapasite tartışması da sürüyor: Resolution Foundation, Reeves'in 5,8 milyar sterlinlik ek tahsisine rağmen NWF'in kapasitesinin enflasyonla "zar zor ayak uydurabildiğini" değerlendiriyor; Institute for Fiscal Studies ise bütçe öncesi değerlendirmesinde, hükümet kılavuz ilkelerine sadık kalarak kâr üreten bir portföy hedeflerse PuFin yatırımlarının sınırlı kalabileceği görüşünü dile getirdi.

"Eklilik" ilkesi iki vakada sorgulandı

Tartışmanın asıl ayaklarından biri "additionality" yani eklilik ilkesi: Kamu fonları özel sermayenin yerine geçmemeli, onu içeriye çekmeli. Guardian'daki yazı, bu çizginin zaman zaman bulanıklaştığına işaret eden iki örnek veriyor: BBB'nin 6,45 milyar sterlin değerlemeye sahip Kraken Technologies'a — Octopus Energy'den ayrılarak faaliyete geçecek yazılım şirketi — yaptığı 25 milyon sterlinlik yatırım, "küçük işletmelerin finansmana erişimine destek" amacına ne ölçüde uyuyor sorusunu doğuruyor; söz konusu tutul, 1 milyar dolarlık daha geniş bir fon turunun içinde marjinal bir pay. CPS ise yatırım düzeyi kredi notuna ve İspanyol bir ana şirkete sahip Scottish Power'a, elektrik şebekesi modernizasyon projeleri için NWF'in borç vermesini sorguladı: düzenlenmiş altyapı şirketlerinin kendi kaynaklarıyla finansman bulması bekleniyor. Buna karşılık yazı, BBB'nin hızlı büyüyen genç şirketlere sağladığı "büyütme" sermayesinin onlarca yıldır dillendirilen bir boşluğu doldurduğunu ve Oxford Quantum Circuits'e 100 milyon sterlinlik ek yatırımın hükümet öncelikleriyle açıkça örtüştüğünü de kaydediyor.

Getiri tablosu: BBB yüzde 3,9, NWF eksi 2,6

Performans tarafında BBB, beş yıllık düzeltilmiş getirisini yüzde 3,9 olarak açıkladı ve yalnızca ticari faaliyetler hesaba katılsaydı rakamın daha yüksek olacağını belirtti. NWF'te sonuç almak için henüz erken: geçen yılki özkaynak kârlılığı eksi yüzde 2,6 seviyesinde; ancak gilt (devlet tahvili) benzeri getiri sözü 2030-31'e kadar için verilmiş durumda. NWF, kendi etki çerçevesinde ekliliğin değerlendirilmesinin "kesin bir bilim değil, bir yargı egzersizi" olduğunu kabul ediyor. Guardian'daki köşe yazısının vardığı sonuç da buradan çıkıyor: Sermaye tahsisleri büyürken, Hazine'nin tek hissedar olduğu bu kuruluşlardaki yargıların bağımsız bir organ tarafından izlenmesi gerekiyor — aksi halde "ek" tanımının giderek esneymesi riski var.