İngiltere bütçesinde iki kritik karar: Petrol 100 doların üstünde

İngiltere maliye bakanı, 28 Ekim'de açıklayacağı ilk bütçeyi, göreve geldiği dönemden belirgin biçimde daha pahalı bir piyasa ortamında hazırlıyor. Görevinin ilk haftalarında varil başına 75 dolara kadar gerileyen petrol büyük ölçüde 100 doların üzerine çıktı; 10 yıllık devlet tahvili getirisi yüzde 4,9'dan yüzde 5,4 civarına yükseldi. BBC ekonomi editörü Faisal Islam'ın analizine göre maliye bakanının önündeki iki karar, hem savaş kaynaklı baskıların ne kadar süreceği hem de ekonomideki güven iyileşmesinin nasıl korunacağı.

Savaş kaynaklı şok kalıcı mı, ara seçimler belirleyici olabilir mi?

Bu enerji şoku sıra dışı bir özellik taşıyor: hızla tersine dönebilir. Yaz başında ABD-İran çatışmasında gerilimin hafifleyeceği beklentisi, enerji fiyatlarında ve tahvil getirilerinde keskin düşüşe yol açmıştı.

İlgili: İngiltere G20 dönemine borç erteleme planı hazırlıyor: 27 ülkeye 10 yıl nefes

Bu hafta New York'ta hem ABD Başkanı Trump hem de İran Cumhurbaşkanı Pezeshkian, savaşın sonunu 3 Kasım'daki ABD ara seçimlerine bağlayan açıklamalar yaptı. Trump, BM Genel Kurulu'nda İran'ın savaşın yaşam maliyeti üzerindeki etkisi nedeniyle seçim sonrasına kadar barış arayışına girmeyeceğini söyledi. Pezeshkian ise ülkesinin "durumun ara seçimlere kadar gitmesini istemediğini" belirtti. Ara seçim bütçeden altı gün sonra yapılacak; o tarihe bir anlaşmaya güvenilemeyeceği, ancak bunun makul bir olasılık olduğu değerlendiriliyor. Bütçedeki vergi, harcama ve borçlanma tahminlerinin uzun süreli bir çatışma varsayımına dayanması, çatışmanın fiilen sona ermekte olması olasılığıyla çelişebilir.

24 milyar sterlinlik manevra alanı devreye girer mi?

Zaman kazandırma seçeneğinde borçlanmanın bir kısmı üstlenebilir: selefi Rachel Reeves'in bıraktığı 24 milyar sterlinlik manevra alanının küçültülmesine tolerans gösterilebilir. Bu yılki alan, kendi kendine koyulan borçlanma kurallarına karşı tampon işlevi görüyor ve dört yıl yerine üç yıl içinde değerlendirilecek; bu da daha yakın hedef üzerinden daha küçük bir payın savunulmasını kolaylaştırıyor. Yüksek enflasyon faiz maliyetlerini artırsa da, dondurulan vergi dilimleri sayesinde nakit vergi gelirlerini de yükseltiyor. Diğer seçenek ise en zorlu senaryoya göre kalıcı vergi ve harcama kararları almak.

Tahvil piyasasındaki baskı yalnızca savaştan mı kaynaklanıyor?

Yaz aylarındaki küresel tahvil şokunun ne kadarının savaşa, ne kadarının yapısal etkenlere bağlı olduğu henüz net değil. Yapay zeka alanındaki dünyanın en büyük şirketlerinin tahvil piyasalarında hükümetlere karşı yarattığı yeni rekabet, İngiltere'nin kendi siyasi ve ekonomik belirsizlikleriyle birleşiyor. Beklentilerin üzerinde gerçekleşen son borçlanma verisi de bütçe öncesi baskıyı artırdı; IMF, İngiltere ve ABD'yi yükselen borç maliyetlerine karşı önlem almaya çağırdı.

Bu ortamı bir kıdemli eski Hazine danışmanı, zayıf olanı ayıklayan bir piyasa olarak tanımladı ve "Böyle zamanlarda sürünün gerisinde kalmak istemezsiniz" dedi. Hazine ise İngiltere'nin bu yıl G7 ülkeleri içinde en yüksek büyümeye ve en hızlı düşen borçlanmaya sahip olduğunu, enerji fiyatlarının oynak gaz fiyatlarından kopmaya başladığını hatırlatıyor.

IMF Başkanı Kristalina Georgieva, körfezdeki durumun yatışmasının gelişmiş ülkelerin mali ödevlerini askıya almasına izin vermeyeceğini söyledi: "Borç seviyelerini düşürün, mali konsolidasyonu öncelik yapın... Gerekli adımları atma cesaretini göstermenin ne kadar kritik olduğunu güçlü biçimde vurgulamak imkansız." Georgieva, İngiltere'nin planlarını "oldukça tutarlı ve güvenilir" olarak nitelendirdi. Resmi tahmin kuruluşu OBR'nin geçen yıl ürünivatelikteki aşağı revizyonu kamu maliyesine ağır darbe vurmuştu; bu yılki ürünivalite görünümü ise maddi ölçüde yukarı revize edildi.

Güven iyileşmesi zorlu bir bütçeyle bağdaşır mı?

İkinci karar alanı, ekonomideki psikolojik toparlanma. Ülkenin en uzun soluklu tüketici güveni anketi iki yılın zirvesine çıktı; gençlerdeki seviye Brexit öncesi dönemden bu yana en yüksek düzeyde. Bazı veri şirketleri bu iyileşmeye "Burnham sıçraması" diyor, ancak hava koşulları ve Dünya Kupası'nın da payı var. İş dünyası tarafındaki iyileşme daha karışık: vergi artırımı beklentileri tabloyu bulandırıyor ve Institute of Directors, bunun yeni hükümet sayesinde değil, ona rağmen gerçekleştiği görüşünde. Cumartesi günü duyurulan, gençlerin konut sahibi olmasını hedefleyen yeni program da güveni artırmaya yönelik bir adım olarak sunuldu. Maliye bakanının sorusu, bu toparlanmanın "zorlayıcı" bir bütçeyle uzlaşıp uzlaşılamayacağı.